Verenigingsdoelen en waardenconflicten
MINGO OF SINGO?
VM juni 2005
In de waarden en doelen die een Vereniging nastreeft kunnen
waardenconflicten voorkomen. Niet omdat er iets mis is met die vereniging of met
die waarden, maar omdat waardenconflicten onvermijdelijk zijn en behoren tot
onze werkelijkheid. Drs. Connie Aarsbergen past haar inzichten uit haar te
verschijnen proefschrift over het waardenpluralisme toe op
verenigingsmanagement. De Vereniging ANWB heeft haar daartoe in de gelegenheid
gesteld.
Door Connie Aarsbergen
Verenigingen streven doelen, en dus waarden na. Achter elk doel
zit een waarde. Wat een waarde is, wordt breed opgevat. Een vereniging wil
bijvoorbeeld mensen in de gelegenheid stellen een bepaalde activiteit uit te
voeren. In dat geval is een sport of vorm van recreatie een waarde. Of een
Vereniging wil iets wat goed is verspreiden of wat mooi is bewaren voor het
nageslacht. In dat geval is de ideologie, of het cultuurgoed of het milieu een
waarde. Waarden vinden we góed en nastrevenswaardig. We voelen ons ook bij zo’n
waarde betrokken, anders zouden we ons niet voor die vereniging inzetten of er
lid van zijn. Het lidmaatschap van een Vereniging kan soms wel eens een deel
van iemands identiteit uitmaken, of het nastreven van een belangrijke waarde
kan zelfs zin aan het bestaan geven.
Maar hoe goed en nastrevenswaardig we onze waarden ook
vinden, ze kunnen conflicten oproepen en zijn soms moeilijk te verenigen zijn
met waarden die ánderen nastreven en anderen belangrijk vinden. Om wat
voorbeelden te noemen, de eigen Verenigingsactiviteiten kunnen lawaai maken en
daarmee de rust van anderen verstoren (rust is ook een waarde). Het bestuurslid
dat avond na avond in touw is voor zijn vereniging, kan op dat moment weinig
aandacht besteden aan zijn gezin. Het afsluiten van natuurgebieden om vogels
rustig te laten broeden, beperkt tegelijkertijd het wandel- en fietsgebied van
recreanten.
Kenmerken van waardenconflicten
Onverenigbaarheid of incompatibiliteit is het eerste kenmerk van
een waardenconflict. Twee waarden of doelen, die op zichzelf goed zijn, kunnen
niet met elkaar gecombineerd worden. De oorzaak daarvan is vaak gebrek aan
ruimte, tijd, techniek en middelen. Op een stukje grond kan je niet
tegelijkertijd natuur ontwikkelen en een bedrijventerrein aanleggen. En de
schaarse euro’s kunnen maar één keer worden uitgeven. Veel waardenconflicten
kunnen opgelost worden door te spelen met de factoren ruimte, tijd, techniek en
middelen. Een goede belangenbehartiger weet daar creatief mee om te gaan. Maar
in het overvolle Nederland is er schaarste aan ruimte en door de
bezuinigingsdrift van de overheid gebrek aan geld. Het aantal waardenconflicten
zal derhalve in de toekomst eerder toenemen dan afnemen.
Geen hogere maatstaf
Maar soms biedt het creatief omgaan met ruimte, tijd, techniek
en middelen geen soelaas. In dat geval moeten we een compromis sluiten of kiezen tussen de één of de ander. Probleem
bij zo’n of/of keuze is welke waarde moet voorgaan. Dat is vaak onduidelijk.
Verwijzing naar de conflicterende waarden zelf is niet mogelijk want ze zijn
allebei goed nastrevenswaardig We hebben het nu over het tweede kenmerk van een
waardenconflict of echt dilemma, namelijk het ontbreken van een universele
maatstaf op grond waarvan we een waardenconflict kunnen oplossen. Oorzaak van
het ontbreken van die maatstaf is het pluralisme in onze samenleving. Over wat
de hoogste waarde zou moeten zijn, daarin verschillen we van mening. Voor de
één gaat de economie en werkgelegenheid altijd boven het milieu. Voor de ander
mag er best wat vrijheid opgeofferd worden om een egalitaire samenleving te
creëren. Over wat de hoogste waarde zou moeten zijn, daarin verschillen mensen,
soms zo heftig dat ze ervoor bereid zijn op de vuist te gaan of elkaar te
vermoorden.
Altijd een prijs
Het derde kenmerk is dat bij het kiezen in een waardenconflict er altijd een prijs betaald moet worden. De keuze voor de ene waarde betekent het opofferen van de andere waarde. Vaak zijn in waardenconflicten compromissen mogelijk. Voordeel van een compromis is dat de pijn verdeeld wordt en dat beide waarden in ieder geval gedeeltelijk gerealiseerd kunnen worden. Maar er is ook een prijs. In een compromis worden waarden maar halfslachtig gerealiseerd en dat doet ook vaak pijn. Het levert meestal ook ontevreden leden op die van mening zijn dat hun belangen niet juist behartigd zijn.
Ontkenning
Nu hebben mensen de neiging om de waardenconflicten die ze zelf
oproepen te ontkennen. Ze willen niet de prijs betalen die onvermijdelijk aan
keuzes vast zit. De vrijwilligster, bijvoorbeeld, die hulp verleent aan
junkies, sluit haar ogen voor de aanzuigende werking die haar goede bedoelingen
ook heeft. Het ontkenningsmechanisme wordt versterkt wanneer mensen zich nauw
of existentieel bij een bepaalde waarde betrokken voelen. Een teken van
ontkenning is het demoniseren van tegenstanders. Immers, de tegenstanders staan
het realiseren van de eigen goede waarde in de weg en het is handig hen als
egoïsten of fascisten neer te zetten en de waarden en doelen die zij nastreven
te negeren.
Singo’s en mingo’s
De meeste verenigingen zijn single issue. Er is één bepaalde
waarde (of groep van nauw bij elkaar horende waarden) in het vaandel waarnaar
gestreefd wordt (bijvoorbeeld Milieudefensie of 3VO). De term die voor dit
soort verengingen wordt gehanteerd is ‘singo’ (single issue non-governmental
organization). Er zijn ook verenigingen die meerdere waarden nastreven. De term
die hiervoor gehanteerd wordt is ‘mingo’(multi issue non-governmental
organization). Probleem bij mingo’s is dat ze met interne waardenconflicten
geconfronteerd worden. De waarden die nagestreefd worden horen natuurlijk in
eerste instantie bij elkaar, ze zijn compatibel. Maar in bepaalde situaties
kunnen ze ook met elkaar conflicteren. De ANWB bijvoorbeeld streeft zowel naar
verbetering van recreatieve voorzieningen als naar de verbetering van de
mobiliteit. Maar een weg naar het recreatieve gebied toe vermindert wel de
stilte en schone lucht voor de recreant.
Valkuilen
Singo’s kunnen het zich vaak permitteren het waardenconflict dat
zij oproepen gewoon te negeren. De pers is niet altijd doortastend genoeg om de
prijs, die in een waardenconflict altijd betaald moet worden, goed te doorzien.
Singo’s kunnen zich dus laten verleiden voor ongenuanceerde standpunten en
agressieve tactieken. Mingo’s daarentegen hebben te maken met een intern
waardenconflict waarmee rekening gehouden moet worden. Er zijn bij de ANWB
bijvoorbeeld groene leden en asfaltleden die van zich laten horen wanneer zij
niet tevreden zijn en zelfs hun lidmaatschap opzeggen. In de praktijk leidt dit
vaak tot standpunten waarin het compromis al is ingebakken. De valkuil waarin
mingo’s kunnen vallen is dus niet zozeer een fanatiek monisme, maar is juist
onzichtbaarheid voor de achterban. De pers houdt immers niet van genuanceerde
standpunten. Ergens fel voor of tegen zijn scoort veel beter dus krijgen
singo’s meestal het woord.
In het september-nummer van VM zullen we dieper op in gaan hoe
in de belangenbehartiging en contacten met de pers de ANWB omgaat met (interne)
waardenconflicten. Ook zullen we dan zien hoe de ANWB in haar standpuntbepaling
dankbaar gebruik maakt van de inbreng van de bondsraad (ALV).
Wie
is /
Drs. Connie Aarsbergen (44) was
tot midden jaren 90 actief in het bedrijfsleven en maatschappelijk middenveld
in PR en marketing. Daarna studeerde ze theologie, ethiek en
godsdienstfilosofie aan de Vrije Universiteit en is nu bezig met het afronden
van haar proefschrift over het mensbeeld van de Engelse filosoof Sir Isaiah
Berlin (1909-1997), de grondlegger van het waardenpluralisme. Connie Aarsbergen
is thans werkzaam als universitair docent aan de faculteit Wijsbegeerte en
Theologie van de Vrije Universiteit te Amsterdam en geeft colleges in de
filosofie en ethiek. Ook verzorgt zij voor organisaties workshops om inzicht te
krijgen in waardenconflicten. E-mail: connie@aarsbergen.nl
Pdf (hiervoor heeft u de Acrobat Reader nodig) 