Artikel uit Haagsche Courant van 28-05-2004
Aan de Vliet |
De filosofie van het samenleven
door Peter Breedveld
Is de multiculturele
samenleving mislukt? De Voorburgse filosofe Connie Aarsbergen gelooft van niet.
Ze stelt dat sommige culturele verschillen onoverbrugbaar zijn. Dat betekent
echter niet dat we geen rekening met elkaar hoeven te houden.
|
|
||
|
|
|
'Liberaal zijn is ook verantwoordelijkheid
dragen, en dát zijn veel mensen vergeten', aldus C. Aarsbergen. |
VOORBURG. Er zijn mensen voor wie vrijheid het hoogste
goed is. Er zijn er die streven naar gelijkheid voor iedereen. Er zijn mensen die
dromen van een rechtvaardige samenleving terwijl anderen pleiten voor
barmhartigheid. Volgens sommigen moet het geluk hier en nu, in dit leven,
worden nagejaagd. Anderen zien dit leven als een voorbereiding op het
hiernamaals: wie zich nú dingen ontzegt krijgt het des te beter na zijn dood.
Hoe krijg je nu een samenleving
waarin alle soorten mensen honderd procent tevreden zijn? “Onmogelijk”, zegt de
Voorburgse Connie Aarsbergen, die filosofiegeschiedenis doceert aan de
theologische faculteit van de Vrije Universiteit (VU) en werkt aan een
proefschrift over de liberale denker Isaiah Berlin. “Onze idealen zijn te zeer
met elkaar in conflict om iedereen zijn zin te kunnen geven. Wanneer je mensen
volledige vrijheid geeft, breng je het streven naar gelijkheid in gevaar. Maar
wanneer je streeft naar zoveel mogelijk gelijkheid, bijvoorbeeld door middel
van positieve discriminatie, ontneem je werkgevers weer de vrijheid het
personeel aan te nemen dat ze zelf willen.”
Op dezelfde manier botsen
rechtvaardigheid en barmhartigheid vaak met elkaar. Onze regering wil
bijvoorbeeld uitgeprocedeerde asielzoekers uitzetten, wat rechtvaardig is maar
niet barmhartig.”
En zo moeten we ons er bij neerleggen
dat er onoverbrugbare verschillen zijn tussen verschillende groepen mensen. Om
de samenleving desondanks toch leefbaar te houden moeten we compromissen
sluiten, zegt Aarsbergen. “Dat zijn wij Nederlanders van oudsher gewend.”
Maar sinds de terroristische
aanslagen op de Twin Towers in New York en de rel rond de homovijandige
uitspraken van een Rotterdamse imam , is de bereidheid tot compromissen een
beetje op. “Veel Nederlanders zeggen: ‘Moeten we met díe moslims, voor wie
vrouwen en homo’s niet gelijkwaardig zijn, om de tafel gaan zitten? Zijn onze
westerse waarden dan niet superieur?’ Zo is het de laatste jaren gekomen tot
een stevige botsing tussen culturen.”
“Het zit ‘em allemaal in het
verschillende mensbeeld dat we hebben”, aldus Aarsbergen. “Een liberaal ziet de
mens bijvoorbeeld als zelfstandig individu die zich kritisch opstelt ten
opzichte van de gemeenschap waartoe hij behoort, terwijl voor een moslim de
mens juist onlosmakelijk is verbonden met zijn gemeenschap. Voor hem is de
groep belangrijker dan het individu.”
Is er, met zulke hemelsbrede
verschillen, nog wel hoop voor een multiculturele samenleving? Aarsbergen denkt
van wel. Moslims zullen moeten accepteren dat vrouwen en mannen gelijkwaardig
zijn, orthodoxe christenen moeten zich neerleggen bij de scheiding van kerk en
staat. “Maar ook de Nederlanders die zijn opgegroeid met het ‘vrijheid,
blijheid’-principe van de jaren zestig zullen moeten beseffen dat daar grenzen
aan zijn.”
Al die verschillende mensen kunnen
alleen met elkaar een samenleving vormen onder een paraplu van een beperkt
aantal gezamenlijk geaccepteerde kernwaarden en -normen, zoals het respect voor
elkaars levensbeschouwing en de gelijkwaardigheid van man en vrouw."
Aarsbergen en haar echtgenoot
wonen in de voormalige koeienstal van de monumentale herenboerderij Woelwijck
aan het statige Oosteinde. Dit stukje Voorburg bevindt zich ver van de
grootstedelijke problemen en het multiculti-rumoer. Echter ook hier geven
mensen dikwijls blijk van hun doorgeslagen drang naar individuele vrijheid.
Daarbij gaat het volgens Aarsbergen om ‘kleine waarden en normen’, die echter
niet minder belangrijk zijn. “Laatst zag ik iemand zomaar blikjes in de berm
gooien, heel veel mensen laten hun hond overal maar poepen”, zegt Aarsbergen met
een zorgelijke blik. “Dan vraag ik me echt af wat die mensen bezielt. Het
interesseert ze geen barst dat een ander daar last van heeft.”
Ergens vind ik dat een eng idee.
Die mensen moeten toch totaal het gevoel voor de samenleving zijn
kwijtgeraakt?"
Nu haalt Aarsbergen er de
18e-eeuwse filosoof Immanuel Kant erbij, als hulpmiddel voor niet-gelovige
mensen bij het maken van morele keuzes: "Stel, je staat bij de bakker. Het
is heel druk en je overweegt om voor te dringen. Kant zegt dan dat je je moet
indenken wat er zou gebeuren als iedereen dat doet. Dat zou een chaos
worden." Mensen die zich dat realiseren, zullen geneigd zijn om keurig op
hun beurt te wachten, denkt Aarsbergen.
Maar is het niet eerder zo, dat
steeds meer mensen juist misbruik maken van het feit dat anderen niet
voordringen? "Inderdaad", zegt Aarsbergen. "Die mensen
parasiteren op het gemeenschapsgevoel van anderen".
Daar schuilt ook het gevaar van
het liberalisme, de ‘levensbeschouwing’ die Aarsbergen zelf aanhangt. “Dat
schiet wel eens door naar puur egoïsme. Maar dat is niet inherent aan het
liberale gedachtegoed. Liberaal zijn betekent ook verantwoordelijkheid dragen,
en dát zijn veel mensen vergeten.”
Voor Liberaal Reveil, het blad van
de Teldersstichting, het wetenschappelijk instituut van de VVD, schreef
Aarsbergen artikelen over onder andere normen en waarden en de multiculturele
samenleving. De VVD is haar partij, ontdekte Aarsbergen tijdens haar
studietijd, toen ze colleges kreeg van een professor die het belang van het
individu zo ondergeschikt maakte aan het groepsbelang, dat ze er 'onpasselijk'
van werd.
Ze heeft zich ook wel eens
aangemeld bij de lokale VVD, waar ze haar ethische theorieën hoopte te kunnen
toepassen. “Maar dat ging over dingen als zwerfvuil. Om daar actie tegen te
ondernemen hoef je natuurlijk niet per se liberaal te zijn”.
